AI insan gibi davransa da bilinçli sayılmıyor: LMU çalışması

Yapay zeka tamamen insan gibi davrandığında bile insanlar, onun bilinçli olduğunu düşünmeye isteksiz kalıyor. Ludwig Maximilian Üniversitesi (LMU) tarafından yürütülen yeni bir çalışma, insanların zihinsel durumları yapay zekaya ve aynı koşullarda birebir aynı davranan insana farklı biçimde atfettiğini ortaya koyuyor.

Yapay zekanın gelişmesiyle birlikte, sistemlerin kullanıcıları yanıltması, işbirliği yapması veya bağımsız hedefler izliyormuş gibi görünmesinin anlatıldığı raporlar yaygınlaşıyor. Bu davranışlar çoğu zaman insanların yapay zekayı düşünebiliyor, hissedebiliyor veya kendi kararlarını verebiliyormuş gibi tanımlamasına yol açıyor. Ancak insan gibi davranmak, bir makinenin bilinçli olduğuna ikna etmek için yeterli mi?

LMU’dan yeni araştırma, insanların akıllı davranış göstermekle bilinçli bir zihe sahip olmak arasında açık bir ayrım yaptığını, insanlar ve yapay zeka birebir aynı şekilde davransa bile bunu gösteriyor.

Yapay zekanın bilinçliliğine dair algılar nasıl ölçüldü

“Önceki çalışmalar genellikle yapay zekanın gerçekten zihinsel durumlara sahip olup olmadığına dair genel sorular soruyordu; ancak bizim çalışma, insanların aynı zihinsel durumları yapay zekaya ve insanlara tam olarak aynı şekilde, özdeş koşullarda ne ölçüde atfettiğini doğrudan karşılaştıran ilk çalışma” diyor Longin.

“Akıllı terimleri yapay zeka için kullanabiliyoruz ama bu belki de daha iyi sözcüklerimiz olmadığı için olabilir” diyen Ophelia Deroy, çalışma üst yazarlarından bir felsefeci: “Zira yapay zeka insan gibi davranıp insan gibi konuşmak üzere eğitiliyor, dolayısıyla bu tanımlar doğal görünüyor.”

Yapıcıların bilinçliliği nasıl değerlendirdiğini incelemek için araştırmacılar neredeyse 1.100 katılımcıyla deneyler gerçekleştirdi. Bir grup, çevrelerine farklı düzeyde tepki veren yapay ajanlara dair kısa betimlemeler okudu. Örneğin bazı ajanlar sese tepki verdi veya başkalarının duygusal durumlarını tanıdı.

Diğer grup ise aynı durumlarla karşılaştı; tek fark karakterlerin yapay zeka sistemi yerine insan olarak betimlenmesiydi. Katılımcılar ardından her karakterin çevresinden ne kadar bilinçli ya da farkında göründüğünü değerlendirdi.

İnsan ve yapay zeka bilinçliliği arasındaki şaşırtıcı boşluk

Deneyler, tepkisel davranışın katılımcıların hem insanları hem de yapay zekayı değerlendirme biçimini etkilediğini gösterdi. Çevrelerine daha aktif tepki veren karakterler genellikle daha bilinçli ve çevresinden daha farkında kabul edildi.

Ancak katılımcılar özellikle bilinçliliği değerlendirdiğinde çarpıcı bir fark ortaya çıktı. En tepkisel yapay zeka bile en az tepkinsel insandan daha bilinçli sayıldı. Yani davranışın birebir aynı olması, insan ve makineye aynı düzeyde bilinçlilik atfetmeye yol açmadı.

Katılımcılardan farkındalık (awareness) sorulduğunda ise sonuçlar belirgin biçimde değişti. Bu özellik için yapılan yargılar insan ve yapay zekada büyük ölçüde benzer desenler izledi; bu da insanların farkındalığı ile bilinçliliği temel düzeyde farklı yorumladığını gösteriyor.

“Halk tartışmalarında, insanların yapay zekanın insan biçiminde davrandığını görüp bu sistemlere tıpkı insansı zihinsel durumları varmış gibi davranmaya başlayacağına dair artan bir endişe var” diyen Longin, çalışmanın baş yazarı: “Daha çok nüanslı bir şey bulduk: İnsanlar bir yapay zekanın bir şeye dikkat ettiğini ve çevresinden farkında olduğunu söylemeye oldukça istekli. Ancak ‘bilinçlilik’ sözcüğü geldiğinde açıkça bir çizgi çekiyor. İnsanların yapay zekaya insana göre her zaman daha az bilinçlilik atfettiğini görüyoruz — davranışları özdeş olsa bile.”

İnsanlar bazen yapay zekanın eylemleri hakkında konuşurken onu bilinçli olarak tanımlasa da, bulgular onların sistemlerle insan zihleri arasındaki ayrımı koruduğunu gösteriyor.

Bir sözcüğün yapay zekaya dair algıyı nasıl değiştirdiği

Araştırmacılar, bilinçlilik ile farkındalık arasındaki farkın insanların yapay zekayı anlama biçimine dair önemli bir içgörü sunduğuna inanıyor.

Farkındalık, bir ajanın çevresindeki bilgiyi algılama ve buna tepki verme yeteneğini tanımlayan nispeten tarafsız bir sözcük. Bilinçlilik ise öznel deneyim ve içsel bir zihinsel yaşantıya sahip olmanın ne anlama geldiği konusunda daha derin ima taşıyor.

Farkındalık gözlemlenebilir davranışa daha doğrudan odaklandığı için insanlar onu hem insanlara hem de yapay zekaya uygulamaktan rahat hissediyor. Bilinçlilik farklı bir anlam taşıdığı için insanların ikisini çok daha az benzer biçimde yargılamasına yol açıyor.

Bulgular, aynı zamanda yapay zeka hakkında kullanılan dilin neden önemli olduğunu vurguluyor; özellikle de yapay zeka sistemleri ikna edici insan davranışları üretmede giderek yetenekli hale geldikçe.

“Çalışmamız bize yapay zeka hakkında konuşma biçimimize dair dersler veriyor” diyen Bahador Bahrami, çalışmanın diğer üst yazarlarından bir sosyal nörobilim uzmanı: “Şirketler ve gazeteciler sıkça yapay zeka modelleri için abartılı tanımlara başvurup onlara niyet, plan ya da even ahlaki vicdan ve tereddüt gibi özellikler yükliyor. Çalışmamızın gösterdiği şey şu: Günlük yargılar çok daha ayırt edici. İnsanlar yapay zekayı ve insanı aynı zihinsel ölçeğe koymuyor. Ancak sınır, hangi sözcükleri kullandığımıza da bağlı. ‘Farkındalık’ gibi daha tarafsız betimlemeler için bu ayrım büyük ölçüde ortadan kalkabiliyor; bu da dil seçimimizin önemini ortaya koyuyor.”