9. Kranial Sinir Glossofaringeal: Yapı, Fonksiyon ve Klinik Değerlendirme

Glossofaringeal Sinirin Tanımı ve Kökeni

Glossofaringeal sinir (CN IX), 9. kranial sinir olarak tanımlanır ve afferent duyu ile efferent motor nöronları içeren karma bir sinirdir. Üst medulla oblangatadan, vagus sinirinin hemen önünden çıkar. Motor dalları embriyonik dönemde medulla oblangatanın tabanından, duyu dalları ise kranial nöral katlantıdan köken alır.

Sinir beyin sapından flokkulusun hemen önünden veya altından ayrılır ve kafatasını juguler foramenin merkezinden geçerek terk eder. Juguler foramen içerisinde superior ve inferior ganglionlar kendi dural kılıflarına sahiptir. Sinir juguler forameni vagus ve aksesarius siniri ile birlikte terk ettikten sonra internal juguler ven ve internal carotid arter arasında karotid kılıf ile birlikte ilerler.

Dallar ve Temel Fonksiyonlar

Glossofaringeal sinirin 5 temel fonksiyonu vardır. Brankial motor (özel visseral efferent) bileşen stylopharyngeus kasını uyarır. Visseral motor (genel visseral efferent) bileşen otik ganglion aracılığı ile parotis bezinin parasempatik innervasyonunu sağlar. Visseral duyu (genel visseral afferent) bileşen karotid sinüs ve karotis gövdesinden duyusal bilgi alır. Genel duyu (genel somatik afferent) bileşen timpanik zarın yüzeyinden, üst farinksten ve dilin 1/3 arka kısmından duyusal uyarı alır. Visseral afferent (özel visseral afferent) bileşen sirkümvallat papillalar dahil dilin 1/3 arka kısmından tat duyusu alır.

Sinirin dalları arasında tympanic, stylopharyngeal, tonsiller, karotid sinus siniri, dilin 1/3 arka kısmına giden dallar, lingual dallar ve vagus siniri ile bağlantı dalı bulunur. Glossofaringeus siniri vagus siniri ile birlikte faringeal pleksusun yapısına katılır.

Brankial Motor Bileşenler

Brankial motor dallar, yutma ve konuşma esnasında farinksin yukarı doğru hareket ettirilmesini sağlar. Bu dallar medulla oblangatanın rostral kısmında bulunan ve retiküler formasyonun bir parçası olan nucleus ambiguus’dan köken alır. Buradan çıkan lifler öne ve yana doğru uzanır ve oliver çekirdek ve inferior cerebellar pedinculus’un arasından çıkar.

Stylopharyngeus kasının istemli kontrolünü sağlayan uyarı beynin pre-motor ve motor korteksinden çıkar, kortiko-bulbar yollar aracılığı ile internal kapsülün genu kısmından geçerek her iki taraftaki nucleus ambiguusda sinaps yapar. Motor dallar kafatasını terk ettikten sonra aşağı doğru temporal kemiğin styloid çıkıntısı yanından stylopharyngeus kasının etrafını sararak sonlanır.

Visseral Motor Bileşenler

Glossofaringeal sinirin parasempatik lifleri aynı taraftaki parotis tükürük bezini uyarır. Inferior salivaturar çekirdekten çıkan parasempatik pre-ganglionik lifler, beyin sapında oliver çekirdekler ve inferior serebellar pedinkül arasından çıkarlar. Bu sinirler beyin sapının kesitsel görüntülemelerinde bir çekirdek görünümü oluşturmazlar.

Kafatasından çıktıktan sonra küçük petrozal sinir, foramen ovalenin hemen altında mandibular sinir komşuluğundaki otic ganglionda sinaps yapar. Otic gangliondan çıkan post-ganglionik lifler trigeminal sinirin 3. dalı olan (CN V3) mandibular sinirin auriculotemporal dalı içerisinde parotis bezinin içine ulaşır. Hipotalamus ve olfaktor traktusdan çıkan bazı uyarılar, dorsal longitudinal fasikulus aracılığı ile inferior salivatuar çekirdeğe gelir. Korku esnasında ağzın kuruması veya güzel bir yemek gördüğümüzde ve kokladığımızda ağzımızın sulanması bu sayede olur.

Visseral ve Somatik Duyusal Bileşenler

Glossofaringel sinirin visseral duyu komponenti karotid sinüsteki baroreseptörler ve karotik gövdesindeki kemoreseptörlerden duyu alır. Duyusal lifler karotid bifurkasyondaki karotid sinüs ve karotis gövdesinden başlar ve inferior glossofaringeal gangliona gelir. Buradan lifler soliter çekirdeğin alt kısmına gelir. Bu sayede solunum hızı, kan basıncının dengelenmesi, serum karbondioksit ve oksijen saturasyonlarının düzenlenmesi sağlanır.

Sinir CN IX’un visceral duyu dallarını farinksin arka duvarına temas ile ortaya çıkan gag refleksinin (öğürme) tetiklenmesini sağlar. Bu refleksin efferent motor uyarısı vagus siniri ile taşınır.

Somatik duyu bileşeni dış kulağın ckinden, timpanik zarın iç kısmından, üst farinks duvarından, dilin arka 1/3 kısmından, epiglottisin ön yüzünden ve valleculadan genel somatik duyu dalları alır. Bu dallar ağrı, ısı, dokunma hissi gibi bilgileri taşır.

Özel Duyusal Bileşen ve Klinik Değerlendirme

Özel duyusal sinirler dilin arka 1/3 kısmından tat duyusunu algılar. Dilin 1/3 arka kısmından çıkan uyarılar inferior glossofaringeal gangliona gelir ve nucleus solitariusun tat ile ilgili bölgesine ulaşır. Fasiyal sinir ve vagus sinirinin tat ile ilgili uyarıları da aynı bölgeye gelir. Bu çekirdekten çıkan uyarılar santral tegmental yol boyunca yukarı çıkarak her iki taraftaki talamusun ventral posteriomedial (VPM) çekirdeklerine gelir.

Glossofaringeal sinir hasarı dilin 1/3 arka kısmının tat duyusunun ve yutma fonksiyonlarının kaybına sebep olur. Glossofaringeus sinirinin muayenesinde gag refleksi kontrolü, konuşmanın kontrolü, yutma ve öksürme gibi fonksiyonların kontrolü yapılır. Ayrıca dilin 1/3 arka kısmının tat duyusu için farklı tatlar ile kontrol yapılabilir.

Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.