Amerika Birleşik Devletleri’nde bir milyondan fazla, dünyada ise 10 milyondan fazla kişiyi etkileyen Parkinson hastalığının beyindeki merkezi işleyişe bağlı ağ yapısı, Çin’in Changping Laboratuvarı’nın öncülüğünde Washington Üniversitesi Tıp Fakültesi St. Louis kampüsünü ve diğer ortakların katkılarıyla yapılan uluslararası bir araştırma ekibi tarafından ortaya konuldu. 4 Şubat’ta Nature dergisinde yayımlanan bulgular, hastalığın hareket bozukluğu ötesinde daha geniş bir beyin ağı bozukluğuna dayandığını gösterirken, cerrahi gerektirmeyen ve milimetrik hassasiyetle hedeflenebilen yeni nesil tedavi yaklaşımlarına kapı açıyor.
Araştırmacılar, Parkinson’un merkezinde yer alan somato-kognitif eylem ağı’nın (SCAN) hastalığın temel belirtilerinde kritik bir rol oynadığını tespit etti. Bu ağ, cerrahi müdahale gerektirmeyen transkraniyal manyetik uyarım adı verilen deneysel bir yöntemle hedeflendiğinde, hastalarda yakındaki beyin bölgelerinin uyarılmasına kıyasla iki katından fazla belirtilerde iyileşme sağladığı gözlemlendi. Dosenbach ve ekibi, bu ağın aktivitesinde değişiklik yapmak hastalığın ilerlemesini yalnızca semptomları bastırmakla kalmayıp yavaşlatmak ya da tersine çevirmek potansiyeline sahip olabileceğini vurguladı.
Beynin Hareket ve Düşünme Ağı Açığa Çıkartıldı
Dosenbach, SCAN’ı 2023 yılında Nature dergisinde ilk kez tanımlamıştı. Ağ, vücudun hareketlerini kontrol eden motor korteks adı verilen beyin bölgesinin içinde yer alıyor ve görevi, planlanan eylemleri fiziksel harekete dönüştürmek ardından bu eylemlerin nasıl geliştiğini izlemek. Parkinson hastalığının yalnızca hareketi değil, sindirim, uyku, motivasyon ve düşünme gibi çok daha geniş bir yelpazeyi etkilediği göz önüne alındığında, ekibin üst yazarlarından Hesheng Liu, Dosenbach ile birlikte SCAN’daki bozulmaların hastalığın bu kapsamlı semptomlarını açıklayıp tedavi hedefi olarak kullanılabilir olup olmadığını araştırdı.
Bu fikri test etmek amacıyla Liu’nun ekibi, Amerika Birleşik Devletleri ve Çin’deki birden fazla araştırma merkezinden 800’den fazla katılımcının beyin görüntüleme verilerini inceledi. Grup, transkraniyal manyetik uyarım, odaklı ultrason uyarımı ve ilaçlar gibi invaziv olmayan tedaviler ya da DBS uygulanan Parkinson hastalarını içerirken, sağlıklı gönüllüler ve diğer hareket bozuklukları olan bireyler karşılaştırmalı olarak dahil edildi.
Aşırı Bağlantının Beyin Devresinde Bozulma Yaratması
Analiz, Parkinson hastalığının SCAN ile altkorteks arasındaki aşırı bağlantıyla işaretlendiğini gösterdi; altkorteks duygu, hafıza ve hareket kontrolüyle ilgili bir beyin bölgesi. İncelenen dört tedavi yaklaşımında da tedavinin bu aşırı bağlanmayı azalttığında en iyi sonuç verdiği belirlendi. Bu bölgeler arasındaki daha dengeli ilişkiyi geri kazandırmak, eylemleri planlama ve koordine etme sorumluluğunda olan beyin devresindeki aktiviteyi normale döndürmeye yardımcı oldu.
“Onlarca yıldır Parkinson esas olarak kas hareketlerini kontrol eden bazal gangliya ve hareket eksiklikleriyle ilişkilendirilmiştir” diyen Liu, “Çalışmamızın hastalığın çok daha geniş bir ağ bozukluğuna kökenlendiğini gösterdiğini görüyoruz. SCAN, Parkinson ile ilişkili temel bölgelere aşırı bağlanmış durumda ve bu anormal bağlantı yalnızca hareketi değil, aynı zamanda ilgili bilişsel ve bedensel işlevleri de bozuyor” ifadelerini kullandı.
“Bu çalışma Parkinson’un bir SCAN hastalığı olduğunu gösteriyor ve veriler güçlü biçimde öne sürüyor ki eğer SCAN’ı kişiselleştirilmiş, hassas bir şekilde hedeflerseniz Parkinson’u daha önce mümkün olanlardan çok daha başarılı biçimde tedavi edebilirsiniz. SCAN içindeki aktiviteyi değiştirmek hastalığın ilerlemesini yalnızca semptomları tedavi etmekle kalmayıp yavaşlatmak ya da tersine çevirmek anlamına gelebilir.”
Nico U. Dosenbach, MD, PhD — Washington Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Bölümü David M. ve Tracy S. Holtzman Profesörü
Ameliyatsız Hassas Tedavinin Erken Vaadi
Bu anlayışı temel alan araştırmacılar, SCAN’ı ameliyat gerektirmeden milimetrik doğrulukla hedefleyen hassas bir tedavi sistemi geliştirdi. Yaklaşım, kafaya yerleştirilen bir cihaz aracılığıyla beyne manyetik darbeler ileten transkraniyal manyetik uyarımı kullanıyor. Klinik denemede SCAN’a yönelik uyarım alan 18 hastanın iki haftada %56 yanıt oranı gösterdiği belirlendi; buna karşılık yakındaki beyin bölgelerine uyarım yapılan 18 hastadan yalnızca %22’sinde iyileşme sağlanırken etkinliktede yedi kat artışın temsil edildiği bir sonuç ortaya kondu.
“Invaziv olmayan tedavilerle DBS ile şu an uygulananlardan çok daha erken nöromodülasyonla tedaviye başlamak mümkün” çünkü beyin cerrahisi gerektirmezler diyen Dosenbach, temel araştırmaların hastalığın farklı bölümlerinin belirli Parkinson belirtilerine nasıl katkı sağladığını anlamak için hâlâ gerekli olduğunu da belirtti.
İleriye dönük planlamada Dosenbach, Washington Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde kurduğu ve ortak kuruculuğunu üstlendiği Turing Medical adlı girişimle klinik denemeleri başlatmayı öngörüyor. Bu çalışmalar, Parkinson hastalarında yürüme sorunlarını ele alan SCAN bölgelerinin üzerine yerleştirilen yüzey elektrot şeritlerini kullanan invaziv olmayan bir tedavide test edecek. Ayrıca SCAN aktivitesini ses enerjisiyle değiştiren başka bir invaziv olmayan yöntem olarak düşük yoğunluklu odaklı ultrasonu da değerlendirmeyi planlıyor.
Dosenbach, cerrahi gerektirmeyen bu yaklaşımların nöromodülasyonla tedaviyi çok daha erken aşamada başlatma imkânı sunduğunu vurgularken, ekibin bulguları Parkinson tedavisinde uzun süredir benimsenen bakış açılarına meydan okurken daha hassas ve hedefe yönelik bir dönemin habercisi olduğunu işaret etti.
Bu çalışma Changping Laboratuvarı, ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri, Çin Ulusal Doğal Bilim Temeli, Çin Ulusal Anahtar Araştırma Geliştirme Programı, Kiwanis Vakfı ve Washington Üniversitesi Nörolojik Hastalıklar Umut Merkezi gibi kurumların katkılarıyla yürütüldü. Çalışmanın içeriği yalnızca yazarların sorumluluğundadır.
