Olası gereksiz ilaç zincirleri yaşlılarda sık reçete leniyor: 24 kombinezyon dikkat çekti

Yaşlı yetişkinlere sıkça reçetelenen 24 olası gereksiz ilaç kombinasyonunun, ilaç kaynaklı zarara yol açabileceği konusunda bir çalışmada saptandığı belirtildi. Bu “reçete zincirleri”, bir ilacın yan etkisinin yeni bir hastalık gibi yorumlanıp gereksiz biçimde başka bir ilaç verilmesiyle ortaya çıkabiliyor.

Reçete zinciri, bir ilacın yol açtığı yan etkinin yeni bir tıbbi durummuş gibi değerlendirilmesiyle oluşur. Orijinal ilacın olası neden olduğu fark edilmeden, hekimin yeni belirtiyi tedavi etmek için başka bir ilaç reçetelemesi söz konusu olabilir.

Örneğin nonsteroidal iltihap önleyiciler (NSAID’ler), yaygın olarak ağrı yönetiminde kullanılıyor ve bazı kişilerde tansiyonu yükseltebiliyor. Bu artışın yeni gelişmiş bir hipertansiyonmuş gibi yorumlanması durumunda, kişinin ağrı ilacının yeniden değerlendirilmesi yerine tansiyon düşürücü bir ilaç reçete lenmesi mümkün.

Olası gereksiz reçete zincirleri (PIPCs), ek verilen ilacın gerekli olmayabileceği veya kişiyi önlenebilir zarara maruz bırakabilecek durumlar için kullanılan terim.

Ontario’da yürütülen çalışma, yaşlıların zaten kullanmakta oldukları ilaçların yan etkilerini tedavi eden ilaçlar alma riski taşıyan 24 olası gereksiz reçete zincirini saptadı. Çalışma, bu ilaç dizilerinin hekimlerin ve hastaların farkında olduğundan daha yaygın olabileceğini; insanların gereksiz ilaçlara, ek yan etkilere ve önlenebilir sağlık maliyetlerine maruz kalabileceklerini vurguluyor.

Yaşlı yetişkinler, birden fazla kronik rahatsızlıkla yaşamlarını sürdürmeleri nedeniyle aynı anda birçok ilaç kullanma eğiliminde olduğundan PIPC riski taşıyor. Polifarmi olarak da adlandırılan çoklu ilaç kullanımının, yeni bir belirtinin ardında yatan hastalıktan, yeni gelişmiş bir durumdan ya da bir ilaç yan etkisinden kaynaklanıp kaynaklanmadığının ayrımını zorlaştırdığı belirtildi. Bu durum, klinik uygulamada sıkça kaçırılan bir reçete zinciri oluşturabiliyor.

“Reçete zincirlerinin tanısı koymak zordur çünkü orijinal adverse etki yeni bir tıbbi duruma benzer,” Toronto’daki Sinai Health’in Weston ve O’Born Olgun Kadınların Sağlığı Merkezi Araştırmaları Direktörü Dr Paula Rochon, Medical News Today’a yaptığı açıklamada şunları söyledi: “Tanı koymayı, bazı reçete zincirlerinin haftalar içinde gelişirken diğerlerinin birkaç ay sürebileceği değişken zamanlama daha da zorlaştırır. Ayrıca olası ilaç kombinasyonlarının çokluğu ve yaşlıların birçok ilacı kronik biçimde kullanması, olası gereksiz bir reçete zinciri oluşum riskini artırır ve rutin bakım sırasında tanı koymayı zorlaştırır.”

Araştırmacılar, reçete zincirlerinin olgun kadınlar açısından da önem taşıyabileceğine dikkat çekiyor. Kadınların birden fazla sağlık durumu yükünü daha yoğun yaşama eğiliminde olduğu, bunun da erkeklerden daha ilaç almalarına yol açtığına dair bulular var. Birden fazla ilacın aynı anda alınması, bir yan etkinin yeni bir sağlık sorunuymuş gibi yorumlanma fırsatını artırabilir.

Araştırmacılar, sorunun yalnızca kişinin aldığı ilaç sayısı değil, her ilacın açık bir göstergesi olup olmadığı ve yeni belirtilerin kişinin mevcut tedavisi bağlamında uygun biçimde değerlendirildiği konusunun önemli olduğunu vurguluyor.

Çalışmaya dahil edilmeyen Dr Kanwar Kelley, Side Health’in kurucularından ve CEO’su olarak reçete zincirlerine muhtemelen katkıda bulunan sınırlı iletişimin yanı sıra, görmezden gelinmesi olası yaygın belirtileri de dile getirdi. “Bir ilacın yan etkisi yepyeni bir tıbbi duruma benzer. Bir kişi yüksek tansiyonu için ilaç almaya başlarsa, baldırları şişer ve bu şişlik orijinal ilaç yeniden incelenmeden bir idrar söktürücüyle tedavi edilir,” dedi. “Durum, ABD sağlık sistemindeki parçalanmayla daha da kötüleşir; hastalar tam kaynağa erişimi olmayan çok sayıda hekim görür ve iletişim sınırlıdır.”

“Her sistemin bilgi paylaşamaması nedeniyle yinelenme ve bir dizi ek tedavi oluşuyor. Yaşlanmaya bağlı olarak görmezden geldiğimiz tipik belirtiler şişlik, kabızlık, baş dönmesi, bulantı ve uyku bozukluğu,” diye ekledi Kelley.

Çalışma için araştırma ekibi; Kanada, Amerika Birleşik Devletleri, Belçika, İtalya, İsrail ve İrlanda’dan dahiliye, geriyatrik tıp ve klinik farmakoloji alanlarında uzmanlardan oluşuyordu. Araştırmacılar daha önce 12 uluslararası uzmanla birlikte 65 PIPC listesi geliştirmişti. Ardından Ontario’nun sağlık veri enstitüsü ICES‘den nüfus düzeyindeki reçete verilerini kullanarak bu ilaç dizilerinin ne kadar sıklıkla gerçekleştiğini inceledi.

Her olası zincir için araştırmacılar üç faktörü göz önünde bulundurdu: ilk ilacın ne kadar sık reçete lenmesi, ikinci ilaçla ne sıklıkla takip edilmesi ve iki ilaç arasındaki ilişkinin ne kadar güçlü olduğu. Bu analiz, nüfus düzeyinde nispeten yaygın olan ve zarar verme potansiyeli taşıyan 24 PIPC’yi saptadı.

Ancak bulular, bu dizilerdeki ilaçları alan her kişinin bir PIPC yaşayacağı anlamına gelmiyor; ilaç kombinasyonları, kişinin tedavisinin daha yakından gözden geçirilmesini gerektirebileceğine dair işaret olarak hizmet edebilir. İlaçlarla sonradan ortaya çıkan belirtiler arasındaki bağlantı klinik ortamlarda sıkça kaçırılıyor ve sağlık ziyaretleri sırasında her zaman görüşülmüyor. Bu nedenle bir ilaç değerlendirmesi, kişinin şu anda kullandığı ilaçların yalnızca bir listesini oluşturmakdan daha fazlasını içeriyor.

Hekimler aynı zamanda her ilacın neden başlatıldığı, ne zaman eklendiği ve sonrasında ne olduğunu da göz önünde bulundurmalı. Bir ilaç başladıktan sonra ortaya çıkan yeni bir belirti, başka bir reçete eklenmeden önce o ilacın değerlendirilmesini gerektirebilir.

“Olası gereksiz reçete zincirleri yaşlılar için özel kaygı taşır çünkü birden fazla kronik durumu olma olasılıkları yüksek ve dolayısıyla polifarmi (5 veya daha ilaç alma) ve kaynaklı ilaca bağlı zarar görme riskinin en yüksek olduğu grupta yer alırlar,” Rochon MNT’ye ekledi. “Tanısı konulmadığında tedavi yükünü artırır, uyuma azalmasına yol açar ve bazı vakalarda hastaneye yatış riskini yükseltir.”

Kelley de yaşlılarda ilaç kaynaklı zarar potansiyelinin önemli ve altı çizilmesinden yoksun olduğunu belirtti. “2,3 milyon olgun kişinin incelenmesi, popülasyon düzeyinde önem taşıyacak kadar yaygın iki düzine zinciri ortaya koydu; bazıları ilk ilacı alan hastaların onda birinden fazlasını etkiledi. Zarar daha da kötüleşir çünkü yan etkiyi tedavi etmek için eklediğiniz ilaç kendi yan etkilerini getirir ve bir sonraki reçetelemeye yol açar. Bu vakalardan yalnızca küçük bir kısmı gerçek olsa bile, ölenebilir toplam zarar miktarı oldukça büyüktür.”

Teknoloji reçete zincirlerini önlemeye yardımcı olabilir mi? Araştırmacılar, teknolojinin nihayetinde hekimlere bu ilaç örüntülerini bakım noktasında tanı koymaya yardımcı olabileceğini öngörüyor. Otomatik klinik karar destek sistemleri, yeni bir reçetenin belirli bir yan etkiyi bilinen bir ilacın ardından geldiğinde bunu saptayabilir ve hekimden yeni belirtinin mevcut ilaçla ilişkili olup olamayacağını değerlendirmesini isteyebilir.

Bu tür araçlar, reçete zincirlerini gerçek zamanlı biçimde işaretleyip yeni bir reçete eklenmeden önce ikinci bir bakış önerilebilir. “Klinik destek araçları ve elektronik sağlık kayıtlarına entegrasyon önemli fırsatlar sunar. Bulgularımız, yeni bir ilaç eklendiğinde veya mevcut bir ilaç değerlendirildiğinde reçeteleyenleri ve eczacıları olası gereksiz reçete zincirlerine uyaran araçların geliştirilmesi için temel oluşturuyor,” Rochon vurguladı.

Kelley de teknolojinin doğru uygulandığında anahtar rol oynayabileceğini dile getirdi: “Çalışmanın gerçek değeri, zincirleri gerçekten ne kadar sıklıkla olduklarına göre sıralamasıdır; çünkü bu araçların başarısızlık modu uyarı yorgunluğudur. 65’inin tümünü işaretlerseniz heimler onu görmezden gelir; ancak önem taşıyan iki düzineyi, ikinci ilaç eklendiğinde işaretlersiniz ve okurlar. Diziyi okuyup ‘bu yeni ilaç bir öncekinin yan etkisini mi tedavi ediyor?’ diyen bir sistem gerçek iş yapar. Ancak bunlar işaretlerdir, hüküm değil; teknoloji kolay kısmdır. Zor soru, bu uyarıyı yerine getirmek için 15 dakikası olan olup olmadığıdır.”

Eczacıların daha sık entegrasyonu da çözümün önemli bir parçası olabilir. Onları reçeteleme ve ilaç değerlendirme sürecine dahil etmek, PIPC’leri tanımlamak için başka bir fırsat sunabilir. Eczacının ilaç etkileri ve etkileşimleri konusundaki uzmanlığı, sağlık ekiplerinin yeni bir ilacın gerçek yeni bir durumu yoksa mevcut tedavinin yan etkisini tedavi edip etmediğini belirlemesine yardımcı olabilir.

Hastalar reçetelerini yönetmek için ne yapabilir? Çoklu ilaç kullanan kişiler, sonradan başlatılan veya durdurulan ilaçları da içeren güncel bir reçete listesini tutmak faydalı bulabilirler. Aynı zamanda sağlık uzmanlarına şu soruları sorabilirler: Bu ilaç neden reçetelendi? İlaçlarımın biri bu yeni belirtiyi yol açıyor olabilir mi? Bu belirti, ilacı almaya başladığım tarihe göre ne zaman başladı? Mevcut tüm ilaçlarıma hâlâ ihtiyaç var mı? Başka bir ilaç eklemek yerine alternatif olabilirmidir?

Önemlisi, kişiler sağlık uzmanıyla görüşmeden reçeteli ilaçları kendiliğinden kesmemelidir. “Hastalar kendi adlarına savunuculuk yaparak ve ilaçlarıyla ilgili sorular sorarak önemli rol oynayabilirler: ‘Aldığım her ilaç hâlâ gerekli mi?’ ya da ‘Bu yeni belirti zaten almakta olduğum bir şeyin yan etkisi olabilir mi?’,” Rochon not düştü. “Ayrıca hastaların ve/veya bakıcılarının, ilaçların ne zaman başlatıldığı, neden reçetelendiği ve kim tarafından reçetelediği de dahil olmak üzere tüm ilaçlarının güncel bir listesini tutması önemlidir. Bu özellikle önemlidir çünkü ilaçlar yıllar önce başlatılmış olabilir ve onları değerlendiren hekim tam geçmişi bilmeyebilir. Bu bilgiler, reçete zincirine yol açabilecek olay dizisini tanımlamaya yardımcı olur.”

“Eğer hasta çok sayıda sağlık sağlayıcısı görüyorsa, kendi adlarına savunuculuk yapmalarını ve ilaçlarının düzenli biçimde değerlendirilmesini istemelerini; bakımına dahil olan herkesin güncel bir ilaç listesi olması için teşvik edin,” diye tavsiye etti.

Ontario çalışması, ilaç güvenliğinde daha geniş bir zorluğu öne çıkarıyor: Bazen en önemli soru yeni bir belirtinin başka bir ilaçla tedavi edilebilmesi değil, mevcut bir ilacın bu belirtiye ilk başta neden olmuş olabileceği konusu olabilir. Bu olasılığı tanımak, gereksiz reçetelemeyi azaltmaya ve özellikle çoklu ilaç kullanan yaşlılarda kaynaklı ilaca zarar sınırlamaya yardımcı olabilir.