Hayvanlar başkasının acısından keyif alma (schadenfreude) duygusunu gerçekten yaşar mı?

2023 yılında “Jack” adlı bir Afrika gri papağanı, şiddetli hastalıktan dolayı zorla nefes alan bir insana taklit ettiği öksürüklerle eşlik etmesi ve sahibinin bile onun için bir “favori öksürüğü” olduğunu iddia etmesiyle sosyal medyada büyük ilgi gördü. Ancak Jack’i meşhur eden şey yalnızca taklidi değildi; aynı zamanda, ifa ettiğine inindiği bu acıdan keyif alıyor gibi görünmesiydi.

Papağanın yaşadığı, insanlarda schadenfreude olarak bilinen karmaşık bir duygu olduğu düşünüldü. Almanca’dan kelimekelime “zarar sevkip” anlamına gelen bu duygu, rakip bir iş arkadaşının kovulması ya da kaba komşunun paketinin çalınması gibi durumlarda ortaya çıkabilir.

Karmaşık bir duygu olarak schadenfreude

Hayvan davranışları ve zekası üzerine çalışan araştırmacılara göre hayvanların muhtemelen schadenfreude yaşamadığı düşünülüyor. Ancak bu soru resmi araştırmalarda pek ilgi görmedi. Bunun nedeni kısmen hayvan davranışı metodolojisinin sınırlılıkları olsa da, aynı zamanda duygunun ilk başta nasıl tanımlandığı ve iletişim kuruduğuyla içli dışlı olması.

Kendisi dilbilgisi yoluyla duygularını iletemeyen bir hayvandan söz ederken karmaşık duyguların çalışması inanılmaz derecede zordur. Bilimsel camiadaki gibi kesin olma lüksüne sahip değiliz.

Bir psikoloji profesörü ve Los Angeles’taki Occidental College’daki köpek zekası laboratuvarını yöneten araştırmacı

Araştırmacılar, bir hayvanın ne hissettiği hakkında eğitimli tahminlerde bulunmak için davranışı, ya da hormonal faaliyeti inceleyebilir. Örneğin kulakları geriye doğru kuyruğunu bükmüş bir köpek olumsuz bir duygu, kuyruğunu sallayan ise olumlu bir duygu yaşıyor olabilir.

Ancak “olumlu ve olumsuz dışında, duyguyu betimleyen sözcükler olmadan bunu ayırt etmek çok zorlaşır” dedi. Köpeğin mutlu olması mümkün olduğu kadar, yalnızca yeni bir şeye ilgi gösteriyor da olabilir. “Bize orada gerçekten hangi duygunun yaşandığını kesin olarak bilemeyiz demektir,” diye ekledi.

İnsanların hayvanlara atfetme eğilimi

Hayvan davranış araştırmacıları, kanıt olmadan hayvanlara insan özellikleri attribüt etmekten (atfetmekten) kaçınmaya çalışır. Örneğin bir kedinin ya da köpeğin yaslı bir insana teselli vermesi, gerçek bir şefkat patlamasından ziyade, o davranışın daha önce ikramiye ya da sevilerek pekiştirilmiş olması olabilir. Benzer şekilde Jack adlı papağan yalnızca ilgi çekmek için öksürükleri taklit etmiş de olabilir.

Gerçekten schadenfreude gibi karmaşık bir duygu yaşamak için bir hayvanın hem kendi hem başkalarının durumlarını anlaması gerekir — bu da “zihin kuramı” (theory of mind) olarak adlandırılan bir kavramdır.

Kopekler duygular, düşünceler, inançlar ve niyetler gibi zinsel durumları diğer bireylere attribüt etme konusunda belli yeteneklere sahip olabilir; ancak bu gerçekten yalnızca çok seçkin bağlamlarda ve oldukça ilkel bir biçimde gerçekleşir. Bu nedenle köpeklerin biz insanlar gibi schadenfreude yaşama olasılığı son derece düşük.

Araştırmacı

Mary Washington Üniversitesi’nde hayvan davranış araştırmacısı olan bu isimli kaynak da, hayvanlardaki böyle bir duygusal kapasitenin olası olmadığı konusunda hemfikirdi. Hayvanların kendi duygusal durumlarını tanıma yeteneğine sahip olmadıklarını söyledi; ancak tüm hayvan davranış araştırmacılarının aynı görüşte olmadığını belirtti.

“Duygusal davranış ile bu duygusal davranışın kendisinde tanınması arasında bir fark var” diyerek, eğer insan dışı hayvanlar böyle bir yeteneğe sahipse bunun muhtemelen yüksek derecede sosyal büyük maymunlarda aranması gerektiğini düşündü. Özellikle schadenfreude, zarar gören bireyin kim olduğu ve bunun haklı olup olmadığı bilgisini gerektirdiği için yakın sosyal gruplarda yaşamayı gerektirir.

Sıralamalı (hiyerarşik) gruplarda bir hayvanın acısının başka bir hayvana fayda sağlayıp mutluğa benzer bir şeye yol açması mümkün olabilir; ancak bunun gerçek anlamda schadenfreude sayılması ihtimali düşük olduğunu belirtti. “Machiavellian taktikler son derece insanı bir şeydir,” dedi.

Hâlâ çözülmemiş gizemler

Buna rağmen, Washington Üniversitesi’nde hayvan davranış araştırmacısı ve belirli bir blogun yazarı olan bu isimli kaynak, “hayvanların gerçekten derin duygusal zeka kapasitelerine sahip olduklarına işaret eden çok fazla veri var” dedi.

Kargagiller (corvid) familyasından bazı türler üzerine yapılan çalışmaların zihin kuramına dair kanıtlar bulduğunu belirtti; ancak schadenfreude gibi karmaşık ve öznel bir duygu üzerinde çalışırken araştırmacıların “bu eşiği henüz tam olarak aşamadıkları” söyledi.

Hayvan duyguları üzerine yapılan çalışmalarla ilgili olarak, “çok az bir ön yüzüne bile dokunmuş durumdayız” ifadesini kullandı.