Soğutma Gerektirmeyen Aşılar Afrikada Aşı Kapsamasını Genişletebilir

İlaçların ve aşıların etkinliğini ve güvenliğini sağlamak için doğru sıcaklıkta muhafaza edilmesi esastır. Oysa bu konu, genellikle aşıların ihtiyaç sahiplerine ulaştırılması söz konusu olduğunda göz ardı edilmektedir. 2025 yılının Nisan ayında, İngiliz biyoteknoloji şirketi Stablepharma, soğutma olmadan stabiliğini koruyabilmesi için tasarlanmış bir tetanos ve difteri aşısının insan üzerinde ilk klinik denemeyi başlattı. Bu gelişme, özellikle elektrik, ulaşım ve depolama altyapısının sınırlı olduğu bölgelerde, bu ihtiyaca yanıt verebilecek teknolojilere ilgiyi canlandırdı. Bu konuyla ilgili olarak aşı uzmanları Charles Shey Wiysonge ve Chinwe Juliana Iwu-Jaja ile görüştük.

Aşıların muhafazası neden bu kadar önemli bir konu?

Aşılar, ulaşmaları gereken kişiyi korumadan önce uzun bir yol kat ederler. Bazı aşılar transit ve depolama sırasında birkaç ay geçirebilir: üreticiden soğuk araçlara, ulusal soğuk depolardan ilçe soğuk depolarına, sağlık kuruluşlarının buzdolanlarından yakın çevredeki aşı uygulamalarına kadar. Aşılar genellikle 2 °C ile 8 °C arasında muhafaza edilmelidir. Bazıları çok daha düşük sıcaklıklara ihtiyaç duyar.

Bu kesintisiz soğutma zinciri, soğuk zinciri oluşturur. Aşıları aşırı ısınma veya kazalı donmaya bağlı verim kaybından korur. Soğuk zinciri, güvenilir bir tedarik elektriğine, buzdolanlarına ve donduruculara ainsi sıcaklık izleme cihazlarına dayanır. Ayrıca soğuk kutular, araçlar, yakıt, bakım teknisyenleri ve eğitimli sağlık çalışanları da vazgeçilmezdir.

Bir zincirin herhangi bir halkasında oluşacak arıza, aşıların kullanılamaz hale gelmesine veya kalitesinin zedelenmesine yol açabilir. Bu gereksinimler, özellikle izole topluluklarda, çatışmalardan etkilenen bölgelerde ve elektrik şebekesi kararsız olan sağlık kuruluşlarında karşılanması oldukça zordur. Örneğin, Nisan 2023’te Sudan’da çatışmaların başlamasının ardından UNICEF, elektrik arzındaki kararsızlık ve jeneratörler için yakıt kıtlığının, milyonlarca aşı dozunun saklandığı soğuk zincirinin merkezini tehdit ettiğini bildirdi.

Topluluklarda aşı kampanyaları yürüten sağlık çalışanları, aşıları soğutma bloklarıyla donatılmış soğutucular içinde taşımak ve bunları yakından izlemek zorundadır. Aşıların ağırlığı, sınırlı depolama alanı ve aşı ekiplerinin belirli bir süre içinde sağlık kuruluşuna geri dönme zorunluluğu, ekiplerin katlabileceği mesafeyi ve topluluklarda kalacakları süreyi sınırlayabilir.

Aşı programları, belirli bir esneklik sağlayan önlemler aldı. Örneğin, aşı flakonu izleyicisi, aşı flakonunun (bir veya birden fazla aşı dozunu içeren küçük cam veya plastik kap) üzerine yapıştırılan küçük bir termal etikettir. Aşı flakonu izleyicisi, ısıya kümülatif maruz kalmasına göre rengini değiştirir. Bu, sağlık çalışanlarına flakonun hâlâ kullanılabileceği yoksa atılması gerektiğine dair bir karar vermekte yardımcı olur. Ancak bu izleyici, aşıın gücünü doğrudan ölçmez veya donma durumunu tespit etmez; bunlar ayrı ayrı izlenmelidir.

Başka bir yaklaşım, kontrollü sıcaklık zincirini kullanmaktır. Bu yöntem, belirli bir süre için ve yakından izlenerek, belirli aşıların standart 2 °C ile 8 °C arasındaki aralığın dışında, aşı uygulanmadan hemen önce saklanmasına olanak tanır.

Yeni bir aşı teknolojinin gelişimine dair açıklamanın, soğuk zincire olan bağımlılığı azaltma potansiyeli taşıması nedeniyle son derece hoş karşılanması doğal.

Gelişme aşamasında hangi projeler var?

Araştırmacılar, tetanos ve difterie karşı bilinen bir aşı olan SPVX02’nin “soğuk zincirsiz” sürümünü test etti. Bu teknoloji, bazı bitkilerin ve organizmaların kuruma sürecinde korunduğu doğal bir şeker olan trehalozu kullanıyor. Aşı, trehalozla liyofilize edilerek bir toz haline getiriliyor. Soğuk zincire gerek kalmadan saklanabiliyor ve enjeksiyon öncesinde suyla karıştırılıyor.

İnsanlarda yapılan ilk klinik denemenin sonuçları eylül 2026’da eClinicalMedicine dergisinde yayımlandı. Birleşik Krallık’taki altmış sağlıklı yetişkin, rastgele “soğuk zincirsiz” aşı ya da onaylı iki tetanos-difteri aşıdan biri alacak şekilde iki gruba ayrıldı. Deneme formülasyonu iyi tolere edildi. Aynı zamanda vücudun enfeksiyonları tanıma ve bunlarla mücadele etme kapasitesi olan mükemmel immün yanıtlar da oluşturdu.

Bu denemeden önce toplanan laboratuvar kararlılık verileri, soğuk zincire gerekmayan aşının en az 24 ay boyunca 30 °C’ye kadar çıkan sıcaklıklarda kararlı kalabildiğini gösterdi.

Bu önemli bir kavram kanıtı. Ancak ürün, henüz Afrika aşı programlarında kullanıma hazır değil. Ek çalışmalara ihtiyaç var. Bu çalışmalar, aşıyı hedefleyen kullanıcıları da içeren daha büyük ve daha çeşitli popülasyonlara yayılmalı.

Afrika ülkeleri için olası sonuçları ne olabilir?

Sonraki verilerin ve düzenleyici değerlendirmelerin olumlu çıkması halinde, soğuk zincire gerekmayan aşıların dağıtımı daha kolay hale gelebilir.

• Sahel ve Afrika’ın Boynuz bölgesinde, mobil ekipler soğutma bloklarının üretimine bağımlı olmadan pastoral ve göçebe topluluklara ulaşabilir.

• Adalı, dağlık ve seyrek nüfuslu bölgelerde, vaccins daha uzun yolculukları kaldırabilir.

• Çatışma veya insani acil durum durumunda, elektrik ve güvenli taşıma araçları kesintili olsa bile, daha yakın depolanabilirler.

• Güçlü büyüyen kentsel bölgelerde ve kitlesel aşı kampanyalarında aşırı yüklenmiş soğutucular üzerindeki baskıyı azaltabilirler.

• Soğutma, yakıt, ekipman ve özel taşıma konusundaki ihtiyaçların azalması, aşıların dağıtım maliyetlerini ve çevresel ayak izini azaltabilir.

Sahel ve Afrika’ın Boynuz bölgesinde, mobil ekipler soğutma bloklarının üretimine bağımlı olmadan pastoral ve göçebe topluluklara ulaşabilir.

Adalı, dağlık ve seyrek nüfuslu bölgelerde, vaccins daha uzun yolculukları kaldırabilir.

Çatışma veya insani acil durum durumunda, elektrik ve güvenli taşıma araçları kesintili olsa bile, daha yakın depolanabilirler.

Güçlü büyüyen kentsel bölgelerde ve kitlesel aşı kampanyalarında aşırı yüklenmiş soğutucular üzerindeki baskıyı azaltabilirler.

Soğutma, yakıt, ekipman ve özel taşıma konusundaki ihtiyaçların azalması, aşıların dağıtım maliyetlerini ve çevresel ayak izini azaltabilir.

Bu çözüm, uzun vadede sıcaklığa duyarlı diğer aşılar ve ilaçlara da uygulanabilir. Ancak her ürün, kendi kanıt verilerine ve belirli bir izin almaya ihtiyaç sahiptir.

Zaten mevcut olan nedir?

Afrika sıfırdan başlamıyor. MenAfriVac, A tipi menenjit vaccine Afrika için geliştirildi. Kullanımı, soğuk zinciri altında dört güne kadar 40 °C sıcaklıklarda bile onaylanmıştı ve Bénin’deki kullanımı, aşı çalışanlarının lojistik yükü azaltarak izole halklara ulaşabileceğini gösterdi.

Diğer vaksinler de Dünya Sağlık Örgütü tarafından soğuk zinciri altında kullanım için ön yeterlilik almıştır. Bunlar arasında insan papilloma virusu, tifo ve kolera vaksinleri yer alır. Yeni “soğuksuz” yaklaşım daha ileri gider ve uzun süreli depolama ve dağıtım boyunca soğutmayı tamamen ortadan kaldırmayı hedefler.

Ama bu mucizevi bir çözüm değil. Neden?

“Soğuksuz” demek “lojistik yok” demek değildir. Aynı şekilde, tek bir soğuksuz vaccine bile tüm bir ulusal programı “soğuksuz” yapmaz.

• Sağlık çalışanları genellikle birden fazla vaccine aynı anda uygular. Çoğunun soğutmaya her zaman ihtiyacı olacaktır.

• Afrika’nın birçok bölgesinde ortam sıcaklıkları sık sık 30 °C’yi geçer. Bazıları vaksinlerin daha yüksek ve dalgalı sıcaklıklarda, ayrıca tekrarlayan ısı maruziyetinden sonra bile kararlı kaldığını iddia ediyor. Ancak bu iddialar, gerçek taşıma ve depolama koşullarında bağımsız olarak doğrulanmalıdır.

• Toz halindeki bir vaccine, enjeksiyondan önce sıfır şüpheli sıvının tam miktarıyla karıştırılmalıdır. Rekonstrüksiyon doz hatalarına veya kontaminasyona yol açabilir. Ve kullanılmayan rekonstrüe vaccine hızla imha edilmemiş olabilir.

Sağlık çalışanları genellikle birden fazla aşıyı aynı anda uygular. Çoğunun soğutma gerektirmeye devam edeceği düşünülüyor.

Afrika’daki birçok bölgede ortam sıcaklığı sık sık 30 °C’yi geçer. Bazıları aşıların daha yüksek ve dalgalı sıcaklıklarda, ayrıca tekrarlayan ısı maruziyetinden sonra bile kararlı kaldığını iddia ediyor. Ancak bu iddialar, gerçek taşıma ve depolama koşullarında bağımsız olarak doğrulanmalıdır.

Toz formunda bir aşı, enjeksiyondan önce belirtilen miktar kadar steril sıvıyla tam olarak karıştırılmalıdır. Rekonstrüksiyon doz hatalarına veya kirlenmeye yol açabilir. Ve kullanılmayan rekonstrüksiyon sonrası aşı, hızlı bir şekilde imha edilmek zorunda kalabilir.

Bu nedenle ülkeler, tüm aşılar soğutma gerektirmeyecek duruma gelmeden önce, farklı elleme kurallarına sahip karışık sistemlerle yıllarca çalışabilir. İlk faydalar, soğuk odalarının ortadan kaldırılmasından çok, “son kilometre”de daha esnek bir dağıtımdan gelebilir.

• Finansal erişilebilirlik belirleyici olacaktır.

• Ülkeler her zaman güvenilir tahminlere, tedarike, stok yönetimine, güvenlik izlemesine ve regülasyona ihtiyaç duyacaktır.

• Teknoloji, sağlık personeli açlığına, hizmetlere erişilemezliğe, kaçırılan aşı fırsatlarına veya kamu güvensizliğine eşlik edemeyecektir.

Finansal erişilebilirlik belirleyici olacaktır.

Ülkeler her zaman güvenilir tahminlere, tedarike, stok yönetimine, güvenlik izlemesine ve regülasyona ihtiyaç duyacaktır.

Teknoloji, sağlık personeli açlığına, hizmetlere erişilemezliğe, kaçırılan aşı fırsatlarına veya kamu güvensizliğine eşlik edemeyecektir.

Enfin, la grande question est de savoir si la flexibilité offerte par cette avancée changera le profil des personnes vaccinées.

La poursuite du développement clinique devrait se concentrer sur les produits et les contextes offrant le plus grand bénéfice, et évaluer la sécurité, la faisabilité, l’acceptabilité, les coûts, le gaspillage, ainsi que les effets sur la couverture vaccinale et l’équité. La véritable avancée sera une technologie permettant aux systèmes de santé de protéger davantage de personnes — en particulier celles que les services actuels ne parviennent pas à atteindre, malgré leurs efforts répétés.

• santé publique

Authors

1. Extraordinary Professor, Global Health, Stellenbosch University; South African Medical Research Council

   

2. Director, Evidence Synthesis- Centre for Equitable Immunisation anad Pandemic Preparedness

Extraordinary Professor, Global Health, Stellenbosch University; South African Medical Research Council

Director, Evidence Synthesis- Centre for Equitable Immunisation anad Pandemic Preparedness

Disclosure statement

The authors do not work for, consult, own shares in or receive funding from any company or organisation that would benefit from this article, and have disclosed no relevant affiliations beyond their academic appointment.

Partners