Uganda’dan Top Headlines: Öne Çıkan Gelişmeler

Uganda’da, Mukono ilçesine bağlı Koome İlçe’indeki Kitosi köyünde dokuz yaşındaki James Ssemambo şiddetli sıtma yakaladığında, hastalık fiziksel sağlığınından çok daha fazlasını etkiledi. Annesi Sarah Nankya, ailenin ulaşım, tedavi ve yemek gibi ek maliyetleri karşılarken, o üç gün boyunca çocuğuyla bir sağlık merkezinde kaldı ve işini ile diğer çocuklarını geride bıraktı.

James eve döndükten sonra da iyileşme zaman aldı.

“Çoğum hastalıktan dolayı bir haftadan fazla okul kaçırdı. Eve döndükten sonra da hala zayıftı ve zaman zaman okul işlerine odaklanmakta zorlandı,” diyor Nankya.

Bu deneyim, sıtmanın yükünün daha az konuşulan bir yönünü ortaya koyuyor: sıtma atlatan bir çocuğun karşılaşabileceği olası zorlukları.

Son haberleri WhatsApp | LinkedIn üzerinden takip edin

Dünya Sağlık Örgütü‘nü (WHO) en güncel rakamları, 2024 yılında küresel sıtma vakalarının %94’ünün ve ölümlerin %95’inin Afrika’da yaşandığını, bölgedeki sıtma ölümlerinin ise dörtte üçünün beş yaş altı çocuklara ait olduğunu tahmin ediyor. Oysa ölüm oranı, sıtmanın etkisinin ölçülmesindeki tek gösterge değil.

Afrika’lı bilim insanlarının önderliğinde yürütülen araştırmalar, şiddetli sıtmanın bazı türlerinin hastalığın ilk döneminden yıllar sonra bile etkilerini sürdürebileceğine dair kanıtlar sunuyor.

Makerere Üniversitesi’nden Dr Paul Bangirana, çocukluk çağı sıtmasının nöropsikolojik sonuçlarını yirmi yılı aşkın süredir inceliyor. Daha önceki ileriye dönük araştırmaları, çocukluk çağı serebral sıtma atlatanların dörtte birinde hastalıktan 24 ay sonra bozulmuş bilişsel işlevler tespit etmişti.

Daha yakın zamanda, Bangirana’nın da ortak yazar olduğu 2026 yılında JAMA dergisinde yayımlanan bir araştırmada, 889 katılımcı takip edildi ve çocukluk çağı serebral sıtma veya şiddetli malarial anemi atlatanların, 4 ile 15 yıl sonra değerlendirildiklerinde, etkilenmeyen topluluk çocuklarına göre daha düşük genel bilişsel yetenek ve matematik başarı puanlarına sahip oldukları bulundu. Araştırmada okuma veya dikkat puanlarında anlamlı bir fark tespit edilmedi.

“Sıtmaya karşı hayatta kalmak en öncelikli konudur. Ancak şiddetli bir atak sonrasındaki ikincil etkiler sakatlayıcı boyutlara ulaşabilir,” diyor Bangirana. Ekibinin daha geniş çaplı araştırmaları, özellikle sıtalı ensefalit ve şiddetli sıtaya bağlı ağır anemi gibi ciddi sıtayı; bilişsel işlev bozuklukları, davranışsal sorunlar, ruh sağlığı, eğitim düzeyi düşüklüğü ve sağlıkla ilişkili yaşam kalitesi gibi sorunlarla ilişkilendirmiş.

Bangirana ve işbirliği içindeki araştırmacılar, bu etkilerin çocukluktan yetişkinliğin erken dönemine kadar nasıl ortaya çıkabileceğini incelemekte araştırmalarını genişlettiler.

Ailelere olan pratik ve duygusal etkiler

Araştırmalar, bu sonuçların aileler için ne anlama gelebileceğini ortaya çıkarmaya başlamış durumda. Bangirana’ndan bir doktora öğrencisinin, ciddi sıtaya ve sonrasında tekrarlayan sıtaya yakalanan çocukların bakımını üstlenen kişilerle yaptığı görüşmelerde; davranışsal değişiklikler ve daha düşük başarı düzeyinin yanı sıra aile içi bozulmalar, yardım nereye başvurulacağına dair anlaşmazlıklar, çaresizlik duyguları ve iş ile aile sorumlulukları arasındaki dengeyi kurma güçlükleri tespit edilmiş.

“Tekrarlayan sıtma büyük bir endişe getiriyor çünkü bir ebeveyn olarak çocuğunuzun tekrar ciddi şekilde hastalanacağından her zaman korkarsınız,” diyor Nankya. “Bazen çocuğuma bakmak için işimi ya da başka sorumluluklarımı bırakmak zorunda kalıyorum, bu da ailenin tüm gelirini etkiliyor.”

Bu deneyimler, sıtmanın önlenmesinin neden hâlâ kritik olduğunu ve Afrika’nın çoklu ve birbirini tamamlayan araçlara neden hâlâ ihtiyaç duyduğunu bir kez daha ortaya koyuyor.

Mevcut müdahaleler arasında sinek tarafından ölümlü ilaçla muamele edilmiş sivrisinek ağları, ilaçlar ve aşılar hayatta kalanları kurtarıyor. Ancak ilaç ve sinek ilacı direnci gibi zorluklar ilerlemeyi hâlâ tehdit etmeye devam ediyor. Bu nedenle yeni yaklaşımlara yönelik araştırmalar, sıtma ile mücadele içinde önemli bir yer tutmaya devam ediyor.

Kâr amacı gütmeyen bir araştırmalı konsorsiyum olan Target Malaria, genetik teknolojilerin bir gün mevcut müdahaleleri tamamlayabileceğini araştıran Afrika kökenli araştırmalı programlardan biridir. Araştırmaları, belirli sıtma bulaştıran sivrisinek popülasyonlarını azlandırmayı hedefleyen gen sürücü (gene drive) teknolojisi araştırmalarını; aşamalı bilimsel değerlendirme, düzenleyici gözetim ve topluluk katılımı yoluyla ilerleterek sürdürüyor.

Teknoloji hâlâ geliştirilme aşamasında ve şu anda kapalı laboratuvar ortamlarında inceleniyor; ancak iddiası daha büyük bir vizyona işaret ediyor — sıtma önlenmesi, yalnızca bu hastalıktan sağ kalmaktan ibaret değil.

“Ateş indiğinde, çocuğun tamamen iyileştiği anlamına gelmez,” diyor Nankya.

Bangirana için bu, sıtma önlenmesinin değerini, akut hastalık ve ölümden kaçınmanın ötesinde değerlendirmeye dair argümanı güçlendiriyor. Şiddetli sıtmanın önlenmesi, buna eşlik eden uzun vadeli bilişsel, davranışsal, eğitimsel ve yaşam kalitesi etkilerinin bir kısmının da önlenemesine yardımcı olabilir.

Afrika, sıtmayı sonlandırmaya çalışırken, hastalığın tam yükünü anlamak; enfeksiyonun kendisinin ötesine bakmayı, sınıflara dönen çocukları, işe dönen ebeveynleri ve önlemenin koruyabileceği geleceği göz önüne tiêniyor.

Özgün makaleyi Independent (Kampala) adresinde okuyun.