Yale bilim insanları stresin beyi nasıl değiştirdiğini keşfetti: Anıları daha güçlü ve kalıcı hale getiriyor

Stres yalnızca hissetme biçimimizi etkilemez. Aynı zamanda neyi hatırladığımızı da değiştirebilir; özellikle bir deneyim duygusal açıdan yoğun veya kişisel anlam taşıdığında. Bilim insanları uzun zamandır kortizolün, stresli durumlarda salınan bir hormonun, duygusal anıları güçlendirebileceğini biliyor. Ancak bunun beyinde tam olarak nasıl gerçekleştiği pek net değildi.

Yale Üniversitesi’ndeki araştırmacılar şimdi önemli ipuçları ortaya çıkardı. Çalışmaları, kortizolün duygusal anileri, duygu ve anıyla ilgili beyin ağlarının nasıl işlediğini ve birbirleriyle nasıl iletişim kurduğunu değiştirerek güçlendirdiğini gösteriyor. Bulgular, belirli deneyimlerin neden bu kadar güçlü izler bıraktığı, diğerlerinin ise hızlıca unutulduğu konusunda daha derin bir anlayış sunuyor.

“Hepimiz stres yaşarız ve laboratuvarımın ilgisi, stresin nasıl faydalı olabileceğini anlamaktır,” dedi eş yazar olan Elizabeth Goldfarb; Yale Tıp Fakültesi’nde psikiatri, Sanat ve Bilimler Fakültesi’nde ise psikoloji asistan profesörü.

Bulgular Science Advances dergisinde yayımlandı.

Stres Hormonları Anıyı Nasıl Etkiler

Daha önce insanlar ve kemikliler üzerinde yapılan araştırmalar, stresin ve kortizolün duygusal olaylarla ilgili anıyı iyileştirebileceğini gösterdi. Bilim insanları ayrıca amigdal dahil belirli beyin bölgelerinin bu süreçte kritik bir rol oynadığını da biliyor. Amigdale özellikle duygu işleme ve önem taşıyabilecek deneyimleri tanımlama açısından büyük önem verilir.

Ancak kortizolün anıları tam olarak nasıl güçlendirdiğini anlamak zor oldu. Birçok beyin bölgesi birkaç zihni fonksiyonda yer aldığından, hormonun duygusal tepkileri mi, yoksa anı oluşumunu mı, yoksa ikisini de mi etkilediğini belirlemek zor.

“Duygusal deneyimlerle ilgili anılar oluşturmak, beyinde farklı süreçler içerir: önce bir deneyimin duygusal veya yoğun olarak algılanması ve ardından bu deneyimin uzun süreli anıya kodlanması,” dedi Goldfarb; aynı zamanda bilişi keşfeden disiplinler arası bir araştırma girişimi olan Yale’in Wu Tsai Enstitüsü’nün üyesi.

Araştırmacılar, kortizolün beynin duygusal önemi tanıma ve bir deneyimi kalıcı bir anı olarak koruma yeteneğini nasıl etkilediini belirlemek için bu süreçleri ayrı ayrı incelemek istedi.

Beynin Duygusal Anılar Oluşturmasını İzlemek

Araştırma için Yale ekibi, katılımcıların içine ya kortizolün bir formu olan hidrokortizon ya da etkisiz bir placebo konulan bir hap aldıktan sonra işbirliği yapan bir deney gerçekleştirdi. Ardından fonksiyonel MR (fMR) taraması altında olurken bir dizi görüntü incelediler.

Bu Görüntüleme tekniği, beyin faaliyetiyle ilişkili kan akışı ve oksijen seviyesindeki değişimleri ölçerek araştırmacıların farklı görevler sırasında beynin hangi bölgelerinin daha aktif olduğunu belirlemesini sağlar.

Katılımcılar görüntüleri incelerken her resim için duygusal tepkilerini bildirdiler. Ertesi gün ise araştırmacılar, gördüklerini ne kadar iyi hatırladıklarını test etti.

Her kişi deneyi iki kez tamamladı; biri hidrokortizon alan, diğeri ise placebo alan olarak. Çalışma çift kör tasarımla yürütüldü; yani ne katılımcılar ne de deneyci hangi maddenin belirli bir oturumda verildiğini bilmiyordu.

Bu yaklaşım, bilim insanlarına aynı kişinin beyninin ek kortizol ile ve olmadan nasıl tepki verdiğini karşılaştırmaya olanak tanıdı.

Beyin Ağı Faaliyetine Beş Saniyelik Bir Bakış

Çalışmanın en önemli ilerlemelerinden biri, araştırmacıların beyin taramalarını analiz etme biçiminden geldi.

Bilim insanları genellikle işlevsel bağlanım olarak adlandırılan bir ölçümü inceler; bu da beynin farklı bölgelerindeki faaliyetin birbirine ne kadar yakın salındığını tanımlar. İki bölge senkronize faaliyet örüntüleri gösterdiğinde, bunun ilgili süreçlere katıldıklarını işaret edebilir.

Geleneksel olarak, bu ilişkileri incelemek birkaç dakikalık beyin taraması verisi gerektirir. Yale ekibi bunun yerine işlevsel bağlanımı yalnızca beş saniye civarında süren ayrı ayrı denemeler sırasında analiz etti.

Bu kısa görüntüleri kullanarak araştırmacılar, beyin faaliyeti örüntülerinin iki farklı sonucu tahmin edebileceğini test etti: katılımcıların bir resmi ne kadar duygusal yoğun bulduğu ve ertesi gün bu resmi hatırlayıp hatırlamayacağı.

Ayaklaşım her iki konuda da işe yaradı. Duygusal yoğunlukla ve anı oluşumuyla ilişkili örüntüleri ayrı ayrı belirleyerek bilim insanları, kortizolün her ağa ve bunlar arasındaki etkileşimlere nasıl etki ettiğini inceleyebildi.

Bu araştırmacılara duygusal anı oluşumuyla ilişkili değişen beyin faaliyetinin daha detaylı bir resmini verdi.

Kortizol Beyin Ağlarının Birlikte Nasıl İşlediğini Değiştirir

Sonuçlar iki büyük etki ortaya koydu.

Biri, kortizolün katılımcıların duygusal açıdan önemli deneyimleri hatırlama yeteneğini artırdı; bu daha önce yapılan araştırmaların öngördüğü şeyi doğruladı.

İkincisi ve daha önemlisi, hormon duygu işleme ve anı oluşturmaktan sorumlu beyin ağlarında belirgin değişiklikler yoluyla duygusal aniyi güçlendirdi.

Duyguyla ilişkili ağlarda kortizol daha tutarlı faaliyet örüntüleri üretti ve bu ağların katılımını artırdı. Bu da hormonun, beynin bir deneyimin duygusal önemine daha güçlü ve güvenilir şekilde tepki vermesine yardımcı olduğunu gösteriyor.

Anı ağlarında kortizol farklı bir etki yaptı. Faaliyet örüntülerini duygusal bilgiler için daha özelleşmiş hale getirdi; bu da beyinin, duygusal açıdan anlamlı deneyimleri kodlama biçimini ayarladığını işaret ediyor.

Hormon aynı zamanda duygu ve anıyla ilgili ağlar arasındaki koordinasyonu da artırdı. Başka bir deisle kortizol, duygusal ağırlık taşıyan deneyimler işlenirken bu farklı beyin sistemlerinin birbirleriyle daha etkili şekilde çalışmasına yardımcı gibi görünüyor.

Birlikte bu buluların, stresin duygusal anileri tek bir bölge veya süreç yoluyla değil, birbir etkileşen birkaç mekanizma üzerinden güçlendirdiğini gösteriyor.

Duygusal Deneyimler Neden Bu Kadar Akılda Kalıcı Olabilir

Sonuçlar, stresin her zaman her şey için anıyı iyileştirmediğini açıklamaya yardımcı oluyor. Bunun yerine faydaları seçici görünüyor; özellikle yoğun veya anlamlı hissedilen deneyimlerin hatırlanmasını daha olası kılıyor.

Araştırmacılar bunun, beynin önemli olabilecek bilgileri önceliklendirerek stresli durumlara uyum sağlama yeteneğini yansıttığına inanıyor.

“Stres tepkileri temelde uyarıcıdır ve güçlü anılar oluşturmanıza yardımcı olabilir — ancak bu yalnızca duygusal açıdan yoğun veya anlamlı bulduğunuz deneyimlere özgüdür,” dedi Goldfarb. “Bu kısmen, beynin duygusal yoğunluğu izleyen ağların katılımını artırmasıyla ilgilidir. Yani stresliyseniz ve yeni bir şey öğrenmeye çalışıyorsanız, öğrendiğiniz şeyle bağlantılı heyecan verici unsurlar veya güçlü hisler hakkında düşünmek size yardımcı olabilir.”

Bulgular aynı zamanda öğrenme konusunda potansiyel olarak faydalı bir içgörüyü de işaret ediyor. Bilgiyi heyecan verici, kişisel açıdan önemli veya duygusal açıdan ilgi çekici bir şeyle bağlamak onu hatırlamayı kolaylaştırabilir; özellikle stresli durumlarda.

Bazen stres anıyı bozmak yerine beynin hangi deneyimlerin özel dikkat etmeye değer olduğunu belirlemesine ve onları korumaktan sorumlu ağları güçlendirmesine yardımcı olabilir.

Çalışmaya katılan diğer Yale araştırmacılarına psikiatri alanında Foundations Fund Endowed Profesörü, Çocuk Çalışmaları Merkezi’nde ve Yale Tıp Fakültesi’nde (YSM) nörobilim profesörü olan Rajita Sinha ile YSM’de radyoloji ve biomedikal görüntüleme alanında Elizabeth Mears ve House Jameson Profesörü ve nörocerrahi profesoru olan Todd Constable dahildir.

Araştırma, Ulusal Sağlık Enstitüleri’nden alınan fonlarla desteklendi.