Amerika Birleşik Devletleri’nde 3 ila 17 yaş arası yaklaşık 3,5 milyon çocuk dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tedavisinde kullanılan uyarıcı ilaçlara başvuruyor ve bu sayı, nörogelişimsel bozukluğun tanılarının giderek yaygınlaşmasıyla birlikte artıyor. On yıllardır bu ilaçların dikkati doğrudan yöneten beyin bölgelerini etkileyerek çalıştığı düşünüldü; ancak St. Louis’taki Washington Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden yapılan yeni bir araştırma, bu açıklamaya ciddi şekilde şüpheyle yaklaşıyor ve ilacın asıl etki mekanizmasının dikkat ağları değil, uyarılma ve ödül sistemleri olduğunu ortaya koyuyor.
Araştırmayı nöroloji alanında yardımcı profesör olan Benjamin Kay ile David M. ve Tracy S. Holtzman Nöroloji Profesörü Nico U. Dosenbach yürüttü. İki bilim insanının bulguları, uyarıcı ilaçların dikkate değil, beynin ödüllendirme ve uyku-beklentisi sistemlerine öncelik vererek çalıştığını gösteriyor.
Dikkat Değil, Ödül ve Uyanıklık
Kay’ın St. Louis Children’s Hospital’da hastaları tedavi ettiğini belirten araştırmacılar, uyarıcı ilaçların dikkat sistemlerini kolaylaştırarak insanlara dikkat ettikleri konular üzerinde daha fazla gönüllü kontrol sağladığı yönündeki klasik öğretiyi sorguluyor. Kay’ın ifadelerine göre gözlemlenen dikkat iyileşmesi, ilacın doğrudan dikkati güçlendirmesinden ziyade çocuğun daha uyanık hale gelmesinin ve bir görevi daha ödüllendirici bulmasının doğal bir yan etkisi.
“Çocuk nörologu olarak çok fazla uyarıcı reçete ediyorum ve hep dikkat sistemlerini kolaylaştırdıkları, insanlara dikkat ettikleri konular üzerinde daha fazla gönüllü kontrol sağladıkları yönünde öğretilmişim. Ancak biz bunun doğru olmadığını gösterdik. Gözlemlediğimiz dikkat iyileşmesi, bir çocuğun daha uyanık olması ve görevi daha ödüllendirici bulmasıyla ortaya çıkan ikincil bir etkidir; bu da doğal olarak ona o konuda daha fazla dikkat vermesini sağlar.”
Benjamin Kay, nöroloji alanında yardımcı profesör
Araştırmacılar, uyarıcıların beyni ödüllendirerek insanları normalde ilgi çekmeyeceği konularda — mesela okulda en sevmedikleri ders gibi — çalışmaya devam etmesine izin verdiğini açıklıyor. Dosenbach’a göre ilaçlar dikkat merkezlerini doğrudan aktive etmek yerine, odaklanılması zor olan görevlerin daha ödüllendirici hissettirmesini sağlıyor ve bu artmış ödül duygusu çocukların hem zorlayıcı hem de tekrarlayan aktivitelerde sürekliliğini artırabiliyor.
“Özünde, uyarıcıların beynimizi önceden ödüllendirdiğimizi ve ilgi çekmeyeceği konularda — okulda en sevmedikleri ders gibi örneklerle — çalışmaya devam etmesine izin verdiğimizi bulduk. İlaçlar dikkat merkezlerini doğrudan aktive etmek yerine, odaklanılması zor olan görevlerin daha ödüllendirici hissettirmesini sağlıyor ve bu artmış ödül duygusu çocukların hem zorlayıcı hem de tekrarlayan aktivitelerde sürekliliğini artırabiliyor.”
Nico U. Dosenbach, nöroloji profesörü
Beyin Görüntülemesi Beklenmedik Desenler Gösterdi
Uyarıcıların beyni nasıl etkilediğini incelemek amacıyla araştırmacılar, 8 ila 11 yaş arası 5.795 çocuğun fMRI verilerini analiz etti. Bu çocuklar, Adolescent Brain Cognitive Development (ABCD) adlı uzun vadeli çok merkezli projenin bir parçası olarak tarandı. ABCD projesi, ABD’deki 11.000’in üzerinde çocuğun beyin gelişimini izliyor ve WashU Medicine de bu projenin merkezlerinden biri arasında yer alıyor.
FMRI, kişinin belirli bir görev yapmadığı durumlarda beynin aktivitesini ölçüyor. Takım, tarama günlerinde reçeteli uyarıcı kullanan çocukların beyin bağlantılarını kullanmayan çocuklarla karşılaştırdı. Uyarıcı kullanan çocuklarda uyku ve uyanıklıkla ilişkili bölgelerde daha güçlü aktivite ile bir etkinliğin ne kadar ödüllendirici olabileceğini tahmin etmede görev alan alanlar görüldü; buna karşılık dikkate klasik olarak bağlanan bölgelerde taramalarda belirgin artış tespit edilmedi.
Beyin Deneyi Bulguları Onayladı
Araştırmacılar, bulgularını DEHB’siz ve uyarıcı ilaçları normalde kullanmayan beş sağlıklı yetişkin üzerinde daha küçük bir çalışmada da test etti. Her katılımcı, uyarıcı dozunu almadan önce ve sonra dinlenme durumlu fMRI taraması geçirdi; böylece takım beyin bağlantısındaki değişimleri hassas biçimde izleyebildi. Tekrar aynı şekilde ilaçlar dikkat ağları yerine ödül ve uyarılma ağlarını aktive etti.
“Uyarıcıların hiperaktiviteyi nasıl tedavi ettiğine dair potansiyel bir açıklama da sunuyoruz, ki bu daha önce çelişkili görünüyordu. Çocukların odaklanamadığı — onları huzsuzlaştıran — görevler, ödüllendirici bulmadıkları görevlerdir. Uyarıcı altında, daha iyi bir şey aramak için ayağa kalkmadıkları için daha iyi oturabilirler.”
Nico U. Dosenbach
Tedavi, Uyku ve Performans Arasındaki Bağlantı
ABCD çalışması içinde DEHB’si olan ve uyarıcı ilaç kullanan çocukların, ebeveyn raporlarına göre daha yüksek okul notları olduğu ve uyarıcı kullanmayan DEHB’li çocuklara kıyasla bilişsel testlerde daha iyi performans gösterdikleri görüldü. En büyük iyileşmeler, daha şiddetli DEHB belirtileri olan çocuklarda ortaya çıktı.
Bu faydalar her çocuğun üzerinde gözlemlenmedi. Gece önerilen dokuz saatten az uyuyan katılımcılar arasında uyarıcı kullananların, uyku yoksunu ve ilacı kullanmayanlara göre daha iyi notlar aldıkları belirlendi. Buna karşılık yeterli uyuyan nörotipik çocuklarda uyarıcılar performans iyileşmesiyle ilişkilendirilmedi; bu çocukların neden uyarıcı kullandığı da net değil.
“Bir katılımcının yeterince uyumadığını ama aynı zamanda bir uyarıcı kullandığını gördük. Uykusuzluğun beyniyle ilgili imzası silindi ve buna bağlı davranışsal ve bilişsel azalmalar da ortadan kalktı.”
Nico U. Dosenbach
Saçılma Etkisi Riskleri
Araştırmacılar, uyku yetersizliğine rağmen daha iyi performansın uzun vadeli sonuçlarıyla birlikte gelebileceği konusunda uyarıda bulundu.
“Yeterince uyumamak her zaman sizin için kötüdür ve özellikle çocuklar için çok kötüdür. Aşırı yorgun olan çocukların, sınıfta dikkat edememe veya notlarının düşmesi gibi DEHB’ye benzeyen belirtiler gösterebileceklerini belirttiğim durumlar vardır. Bazı durumlarda bu, uyku yoksunluğunun altta yatan gerçek sorun olduğunda yanlış tanıya yol açabilir. Uyarıcı ilaçlar yeterli uykunun bazı etkilerini taklit ederek görünüşte yardım edebilirken, çocukları kronik uyku kaybının uzun vadeli zararlarına hâlâ maruz bırakır.”
Benjamin Kay
Kay, DEHB değerlendirme sürecinde uyku yoksunluğunu dikkate almayı ve uykuyu iyileştirmek için yolları araştırmayı klinik hekimlerden istedi.
Hala Açıklanmayan Sorular
Dosenbach ve Kay, bulgularının uyarıcı kullanımının beyin üzerindeki uzun vadeli etkilerine yönelik daha fazla araştırma gerekliliğini vurguladığını belirtti. Uyarıcıların beynin atık temizleme sistemini uyku sırasında aktive ederek iyileştirici bir rol oynayabileceğine dikkat çektiler; ancak ilaçlar, devam eden uyku eksikliklerini telafi etmek amacıyla kullanılırsa kalıcı zarar verebilecek potansiyeli de taşıyor.
Bu çalışma, Cell dergisinde 24 Aralık 2025 tarihinde yayımlandı ve NIH’nin ilgili hibelerinden destek aldı. Makalenin yazarlarının görüşlerini yansıttığı belirtiliyor; bu içerik NIH veya ABCD konsorsiyumu araştırmacılarının görüşleriyle örtüşmeyebilir.
KLİNİK OKUR YORUMLARI (1)