Kırmızı Çizginin İçinde: WHO Polio Acil Komitesi’nin 45. Toplantısı ve Küresel Eradikasyonun Teknik Durumu

14 Mayıs 2026’da Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Genel Direktörü, Uluslararası Sağlık Düzenlemeleri (IHR) çerçevesinde poliovirüsün uluslararası yayılımı konusundaki Acil Komite’nin 45. toplantısını video konferans yoluyla toplandırdı. Komite, vahşi poliovirüs tip 1 (WPV1) ve dolaşımda bulunan aşı türetilmiş poliovirüslerin (cVDPV) en güncel epidemiyolojik verilerini gözden geçirdi. Toplantının teknik özünü oluşturan asıl mesele şudur: vaka sayılarındaki düşüş, eradikasyon düzeyinde bir program kalitesi elde edildiğine dair kesin bir kanıt değildir. Komite, uluslararası yayılım riskinin hâlâ bir Uluslararası Sağlık Acısı (PHEIC) olarak sınıflandırıldığını ve geçici önlemlerin üç ay daha uzatılmasını önerdi.

Teknik Arka Plan ve Temel Sebepler

Konunun teknik derinliğini anlamak için önce iki farklı virüs türü arasındaki ayrımı netleştirmek gerekir. WPV1, doğal yolla insan popülasyonunda dolaşan vahşi tip 1 poliovirüsüdür ve günümüzde yalnızca Afganistan ile Pakistan’da endemik olarak sürmektedir. Buna karşılık cVDPV’ler, aşı sürecinde (özellikle OPV2 kullanımı sırasında) ortaya çıkan genetik mutasyonlar sonucu oluşan vakalardır; bu virüsler genellikle zayıf immün popülasyonlarda dolaşım süresini uzatır ve yeniden nörovirulans riski taşır. Komite, 2016’daki OPV2’nin küresel geri çekilmesinden bu yana genç çocuklar arasında bağırsak mukozal immünitelerinde genişleyen bir boşluğun oluştuğunu tespit etti.

Moleküler epidemiyoloji açısından bakıldığında, 2020 ile 2023 arasında genetik biyoçeşitlilikte genel bir azalma gözlemlenirken, 2024’te bu trend tersine döndü. İki genetik küme sekize bölünmek zorunda kalındı; bunların üçü 2025’te aktifken dördü 2026’da aktivite gösteriyor. İki endemik ülke arasındaki paylaşımlı sınıraşırı yayılım, en geç 2026’nın ilk çeyreğinde belgelenmiştir. Bu durum, Afganistan ve Pakistan’ın eradikasyon amaçlarıyla tek bir epidemiyolojik blok olarak değerlendirilmesinin gerekçesidir.

Düzenlemeler boyutunda ise 77. Dünya Sağlık Meclisi’nin Haziran 2024’te kabul ettiği, WHA77.17 sayılı kararın kapsamlı etkileri söz konusudur. Bu düzenlemeler genel olarak 19 Eylül 2025’te yürürlüğe girdi ve poliovirüs bildiriminin genişletilmesi, “pandemik acil durum” kavramının tanımı, sağlık ürünlerine eşit erişimi güçlendiren önlemler ile dijital/dijital olmayan sağlık belgelerinin tanınması gibi başlıkları içeriyor. Tanımda yer alan “pandemik acil durum”, birden fazla ülkeye yayılan, sağlık sistemlerinin yanıt kapasitesini aşan ve uluslararası trafiği/ticareti ciddi şekilde bozan, tüm-hükümet ve tüm-toplum yaklaşımı gerektiren bir durumdur. Komite bu eşiğe ulaşmadığını belirledi.

Karşılaştırma ve Donanım Parametreleri

Aşağıdaki tablo, komitenin değerlendirmelerinin teknik omurgasını oluşturan parametreleri karşılaştırmalı biçimde ortaya koyuyor. Bu karşılaştırma, yalnızca sayısal verileri değil, her bir boyutun eradikasyon hedefine etkisini de analiz etmektedir.

Çözüm Adımları ve Teknik Analiz

Komite’nin önerdiği müdahaleler, risk stratifikasyonuna göre katmanlı bir yapıda kurgulanmış durumda. Enfekte olan ülkeler için temel adımlar şunlardır: başbakan veya hükümet lideri düzeyinde ulusal kamu sağlığı acısı ilanını sürdürmek; yerel bulaşın olup olmadığını belirlemek üzere acil ve yoğun araştırmalar yürütmek; rutin aşılamayı hızlandırmak ve ikinci doz IPV’yi zorunlu plana entegre etmek. İzleme ağının tüm popülasyonlara eşit kapsamda sağlanması, yeni izolatların zamanında tespitine olanak tanıması kritik bir gerekliliktir.

Seyahat önlemleri boyutunda ise bivalent ağız yolu poliovirüs aşısı (bOPV) veya inaktive poliovirüs aşısı (IPV) ile ilgili katı kurallar öngörülüyor. Uluslararası seyahatten dört ila 12 ay önce bu aşıların alınması, ICVP (Uluslararası Aşılama Sertifikası) belgelenmesi ve kalkış noktasında uygun aşılama belgesi olmayan yolcuların seyahatinin kısıtlanması zorunluluğu getiriliyor. WHA77.17 uyarınca 19 Eylül 2025’ten sonra düzenlenen ICVP belgeleri, değiştirilmiş model sertifikaya uyumlu olmalıdır.

Bölgesel koordinasyon açısından Afganistan–Pakistan kara sınırının kapatılması, örneklerin Pakistan Bölgesel Referans Laboratuvarı’na (RRL) taşınmasını Ekim 2025 ile Ocak 2026 arasında engelledi. Program, Ocak 2026’nın ikinci haftasında seyahatleri yeniden başlatabildi ve kara sınırının açık kalmasına rağmen İslamabad’a düzenli hava yoluyla örnek nakil mekanizması kurdu. Bu tür operasyonel esneklik, izleme zincirinin kopmaması açısından hayati önem taşıyor.

Kaynak kısıtları boyutunda ise Komite, GPEI’nin yaklaşık %30’luk finansal açığını tüm program bileşenlerine ciddi bir risk olarak nitelendirdi. Ulaşım ve yakıt maliyetlerindeki artış, WHO, uluslararası ortaklar ve ulusal hükümetlerin karşılaştığı bütçe kısıtlamaları bu gerilimi daha da derinleştiriyor. Komite, bağışçıların finansal desteğini artırması ve ulusal hükümetlerin eradikasyonu kendi iç finansman çerçevelerinde önceliklendirmesi gerektiğini vurguladı.

Sıkça Sorulan Sorular

Soru: Vaka sayısındaki düşüş, polio’nun kontrol altına alındığını gösteriyor mu?

Cevap: Hayır. Komite açıkça belirtiyor ki düşüş, eradikasyon düzeyinde program kalitesi elde edildiğine dair kesin bir kanıt değildir. Güney Afganistan, Güney KP ve Karachi’de bulaş düşük mevsim boyunca sürmüş; izleme hassasiyetindeki eksiklikler ve erişim kısıtlamaları nedeniyle tespit edilmemiş dolaşımlar hâlâ mevcuttur.

Soru: WPV1 ile cVDPV arasındaki temel fark nedir?

Cevap: WPV1 doğal yolla dolaşan vahşi virüs olup yalnızca iki endemik ülkede sınırlıdır. cVDPV’ler ise aşı sürecinde ortaya çıkan mutasyonlardır; genellikle zayıf immünlü popülasyonlarda daha uzun süre dolaşımda kalır, yeniden nörovirulans riski taşır ve uluslararası yayılım açısından daha geniş coğrafyalara yayılma eğiliminde bulunuyor.

Soru: nOPV2 neden klasik Sabin OPV2’ye tercih ediliyor?

Cevap: nOPV2, genetik stabilitesi açısından belirgin şekilde daha yüksektir ve nörovirulansa dönüşüm riski çok daha düşüktür. 800 milyondan fazla doz uygulandıktan sonra, cVDPV2-ilişkili ülkelerin çoğu üç veya az aşı kampanyası (SIAs) ile salgını durdurabildi.

Soru: Bir ülke “artık enfekte değil” statüsüne nasıl ulaşır?

Cevap: Polio vakaları için son vakanın başlangıç tarihinden 12 ay sonra bir ay eklenerek (laboratuvar ve bildirim süresi), çevresel numuneler için ise son pozitif örneğin toplanmasından 12 ay sonra bir ay eklenerek belirlenir. Kriterlere ulaşan ülkeler, yoğun izleme dönemi olarak 12 ay daha “izlem listesinde” tutulur.

Önemli Teknik Kavramlar

PHEIC (Uluslararası Sağlık Acısı): IHR’ye göre, birden fazla ülkeye yayılan, sağlık sistemlerinin yanıt kapasitesini aşan ve uluslararası trafiği/ ticareti ciddi şekilde bozan, hızlı koordinasyon gerektiren kamu sağlığı acısı durumudur. Pandemik acıdan daha düşük bir uyarı seviyesidir.

cVDPV (Dolaşımda Bulunan Aşı Türetilmiş Poliovirüs): OPV2 gibi aşı tiplerinin kullanımı sırasında genetik mutasyonlar sonucu ortaya çıkan, genellikle zayıf immünlü popülasyonlarda uzun süre dolaşan ve yeniden nörovirulans riski taşıyan virüs türüdür.

AFP (Akut Flasid Paraliz): Polio izleminin temel biyobelirteci olan, ani başlangıçlı kas zayıflığı/paralizisidir; AFP vakalarının laboratuvar testi, dolaşımdaki poliovirüs izolasyonunun tespit edilmesinde kritik bir araçtır.

nOPV2 (Yeni Nesil OPV2): Genetik stabilitesi daha yüksek ve nörovirulansa dönüşüm riski daha düşük olan ikinci nesil ağız yolu tip 2 poliovirüs aşısıdır; eradikasyon sürecinde klasik Sabin OPV2’nin yerini almaya adaydır.